Zakażenie kleszczy Borrelia miyamotoi

Wstęp

Borrelia miyamotoi to bakteria z grupy krętków wywołujących gorączki powrotne, która jest jednym z patogenów przenoszonych przez kleszcze. Jej znaczenie epidemiologiczne jest coraz częściej uwzględniane w badaniach nad chorobami odkleszczowymi, a sam patogen zaliczany jest obecnie do tzw. nowo rozpoznawanych zagrożeń dla zdrowia publicznego (ang. emerging pathogen).

W odróżnieniu od krętków Borrelia burgdorferi sensu lato, będących czynnikiem etiologicznym boreliozy z Lyme, Borrelia miyamotoi nie wywołuje boreliozy, lecz odrębną jednostkę chorobową określaną jako choroba wywoływana przez Borrelia miyamotoi (ang. Borrelia miyamotoi disease, BMD). Ze względu na przynależność bakterii do grupy krętków gorączek powrotnych zakażenie to bywa również nazywane kleszczową gorączką powrotną.

Cechą szczególną tego patogenu jest to, że jest przenoszony przez te same gatunki kleszczy z rodzaju Ixodes, które przenoszą krętki Borrelia burgdorferi sensu lato. Oznacza to, że pojedyncze pokłucie może wiązać się z ekspozycją na oba patogeny.

Charakterystyka patogenu

Borrelia miyamotoi jest Gram-ujemną, spiralnie skręconą bakterią należącą do grupy krętków wywołujących gorączki powrotne (ang. relapsing fever borreliae). Większość bakterii z tej grupy jest przenoszona przez miękkie kleszcze z rodzaju Ornithodoros lub przez wszy, natomiast Borrelia miyamotoi przenoszona jest przez twarde kleszcze z rodzaju Ixodes – te same, które są wektorami krętków boreliozy z Lyme.

Patogen został po raz pierwszy wyizolowany w Japonii w latach 90. XX wieku z kleszczy gatunku Ixodes persulcatus. Co interesujące, już wcześniej (w latach 80. XX wieku) krętki obserwowane u kleszczy w Stanach Zjednoczonych były najprawdopodobniej Borrelia miyamotoi, lecz – z powodu reakcji krzyżowych stosowanych wówczas testów – mylnie rozpoznawano je jako Borrelia burgdorferi.

Bakterie Borrelia miyamotoi występują na całej półkuli północnej i zostały wykryte u kleszczy w Europie, Azji i Ameryce Północnej:

• Europa – kleszcz pospolity Ixodes ricinus, będący jednocześnie najważniejszym wektorem wielu innych patogenów odkleszczowych występujących w Polsce;
• Ameryka Północna – Ixodes scapularis (wschód i środkowy zachód) oraz Ixodes pacificus (zachód);
• Azja – Ixodes persulcatus, Ixodes pavlovskyi.

Materiał genetyczny Borrelia miyamotoi wykrywano również u kleszczy innych gatunków, w tym u kleszcza łąkowego Dermacentor reticulatus, jednak rola tego gatunku jako kompetentnego wektora nie została dotychczas jednoznacznie potwierdzona.

Szczególnie istotną cechą biologii Borrelia miyamotoi jest sposób, w jaki utrzymuje się ona w populacjach kleszczy. Bakteria może być przekazywana zarówno pomiędzy kolejnymi stadiami rozwojowymi kleszcza (transmisja transstadialna), jak i z zakażonej samicy na składane przez nią jaja (transmisja transowarialna). Oznacza to, że już larwy kleszczy mogą być zakażone i potencjalnie zdolne do przeniesienia bakterii na żywiciela. Stanowi to zasadniczą różnicę w porównaniu z krętkami Borrelia burgdorferi sensu lato, które praktycznie nie są przekazywane drogą transowarialną. Materiał genetyczny Borrelia miyamotoi wykrywano u wielu gatunków drobnych ssaków, zwłaszcza gryzoni, a także u ptaków, które mogą pełnić rolę rezerwuaru tych bakterii w środowisku.

Zakażenia kleszczy

Odsetki zakażeń kleszczy Borrelia miyamotoi są na ogół niskie i znacznie różnią się w zależności od regionu i gatunku kleszcza. Według danych z analiz obejmujących półkulę północną najwyższą zakażalność stwierdzano u Ixodes persulcatus (około 2,8%), a najniższą u Ixodes pacificus (około 0,7%). W Polsce, w badaniu kleszczy Ixodes ricinus zebranych z roślinności na Dolnym Śląsku, odsetek zakażeń krętkami oszacowano na około 2%. Co ważne, patogen jest obecny nie tylko na terenach wiejskich i leśnych, ale również w środowisku miejskim. W badaniach prowadzonych w Poznaniu DNA Borrelia miyamotoi wykryto u około 2% kleszczy Ixodes ricinus poszukujących żywiciela oraz u zbliżonego odsetka kleszczy zdjętych ze skóry psów i kotów. Wskazuje to na trwałą obecność bakterii w miejskich populacjach kleszczy oraz sugeruje, że monitorowanie kleszczy u zwierząt towarzyszących może być użytecznym wskaźnikiem narażenia ludzi na zakażone kleszcze w miastach.

Charakterystyka choroby

Choroba wywoływana przez Borrelia miyamotoi (BMD) występuje stosunkowo rzadko, a jej objawy są nieswoiste, co może utrudniać rozpoznanie. U większości chorych zakażenie przebiega pod postacią ostrej choroby gorączkowej przypominającej infekcję grypową. Do najczęstszych objawów należą: gorączka (niekiedy przekraczająca 40 °C), zmęczenie i osłabienie, dreszcze, bóle głowy oraz bóle mięśni i stawów, a także nudności. Objawy pojawiają się zwykle po około dwóch tygodniach od pokłucia przez kleszcza.

U części pacjentów obserwuje się nawroty gorączki, oddzielone okresami dobrego samopoczucia, co jest charakterystyczne dla bakterii z grupy krętków wywołujących gorączki powrotne. W przeciwieństwie do boreliozy z Lyme zakażenie Borrelia miyamotoi tylko sporadycznie wiąże się z występowaniem zmian skórnych. U niektórych chorych opisywano również dłużej utrzymujące się, wielopostaciowe dolegliwości, takie jak przewlekłe zmęczenie, bóle stawów i mięśni, bóle głowy oraz zaburzenia koncentracji i pamięci.

Szczególnie ciężki przebieg zakażenia obserwowano u osób z obniżoną odpornością. U takich pacjentów zakażenie może obejmować ośrodkowy układ nerwowy i prowadzić do rozwoju zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych lub zapalenia opon i mózgu. Pojedyncze przypadki notowano m.in. w Holandii, Szwecji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych. Do grup szczególnie narażonych na ciężki przebieg należą osoby w podeszłym wieku oraz osoby leczone lekami osłabiającymi odporność.

Rozpoznania choroby dokonuje wyłącznie lekarz, na podstawie wywiadu epidemiologicznego, objawów klinicznych oraz wyników właściwie dobranych badań laboratoryjnych.

Diagnostyka BMD opiera się głównie na metodach biologii molekularnej (PCR), umożliwiających wykrycie materiału genetycznego bakterii we krwi lub płynie mózgowo-rdzeniowym, natomiast badania serologiczne są nadal ograniczone i nie są powszechnie dostępne. Nieswoisty obraz kliniczny oraz ograniczona dostępność metod diagnostycznych sprawiają, że liczba zakażeń B. miyamotoi u ludzi może być niedoszacowana.

Ograniczona dostępność rutynowej diagnostyki oraz niespecyficzny obraz kliniczny powodują, że pełna ocena znaczenia tego patogenu dla zdrowia publicznego wymaga dalszych badań, prowadzonych zarówno u ludzi, jak i w populacjach kleszczy.

Wyniki badań realizowanych w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025 w Instytucie Medycyny Wsi im. W. Chodźki w Lublinie

Materiał i metody badań

W latach 2022-2025 w ramach Narodowego Programu Zdrowia przebadano 3206 kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus) oraz 207 kleszczy łąkowych (Dermacentor reticulatus) na obecność fragmentu genu krętków Borrelia miyamotoi. Przebadano również 34 próbki, których nie udało się zidentyfikować do gatunku lub których nie rozpoznano jako kleszcze.

Kleszcze, które zostały zdjęte ze skóry osób pokłutych zostały dostarczone do Zakładu Biologicznych Szkodliwości Zdrowotnych i Parazytologii wraz z kartą informacyjną dotyczącą okoliczności w jakich doszło do pokłucia. Osoby pokłute deklarowały m.in. na jakim typie terenu mogło dojść do incydentu: obszar wiejski lub miejski, las, łąka, ogród, park itp.

Materiał genetyczny izolowano z kleszczy metodą kolumienkową, a obecność DNA B. miyamotoi wykrywano metodą PCR i nested-PCR poprzez amplifikację fragmentów genów p66 oraz glpQ. Produkty amplifikacji oceniano w żelach agarozowych, a wybrane wyniki dodatnie potwierdzano przez analizę sekwencji. Uzyskane sekwencje fragmentu genu p66 wykazywały najwyższą homologię z sekwencjami B. miyamotoi zdeponowanymi w bazie GenBank, co potwierdzało swoistość wykrytego materiału genetycznego.

Wyniki badań

Ogółem w latach 2022-2025 przebadano 3413 próbek kleszczy w kierunku Borrelia miyamotoi.

Wyniki dodatnie uzyskano dla 95 kleszczy, co stanowiło 2,8% wszystkich próbek uwzględnionych w analizie.

Z 95 kleszczy dodatnich 91 należało do gatunku Ixodes ricinus (kleszcz pospolity), a 4 – do gatunku Dermacentor reticulatus (kleszcz łąkowy). Najwyższy odsetek wyników dodatnich stwierdzono w 2022 roku, kiedy DNA Borrelia miyamotoi potwierdzono u 33 spośród 718 przebadanych kleszczy (4,6%). W 2023 roku patogen wykryto u 8 spośród 732 kleszczy (1,1%), w 2024 roku u 26 spośród 878 próbek (2,9%), natomiast w 2025 roku, – u 28 spośród 1119 próbek (2,5%) (Tabela 1).

U kleszczy Ixodes ricinus usuniętych ze skóry ludzi, bakterie Borrelia miyamotoi potwierdzano wyłączanie u nimf i samic.

W porównaniu z Borrelia burgdorferi sensu lato, odsetki zakażeń kleszczy Ixodes ricinus krętkami Borrelia miyamotoi były niemal 10-krotnie niższe (rycina 1).

Rycina 1. Odsetek zakażeń kleszczy pospolitych (Ixodes ricinus) usuniętych ze skóry ludzi, krętkami Borrelia burgdorferi i Borrelia miyamotoi.

Znaczenie badań dla zdrowia

Badanie kleszcza usuniętego ze skóry na obecność materiału genetycznego Borrelia miyamotoi, Borrelia burgdorferi sensu lato lub innych patogenów nie jest badaniem diagnostycznym człowieka. Wynik dodatni oznacza wykrycie materiału genetycznego patogenu w kleszczu, ale nie potwierdza, że doszło do zakażenia osoby pokłutej. Z kolei wynik ujemny nie wyklucza narażenia na inne patogeny przenoszone przez kleszcze ani nie zastępuje obserwacji miejsca pokłucia i stanu zdrowia. Z tego powodu interpretacja wyniku badania kleszcza powinna być zawsze ostrożna i odnoszona do stanu klinicznego osoby pokłutej.

Po pokłuciu przez kleszcza należy zwracać uwagę na wystąpienie objawów miejscowych i ogólnych, w tym zmian skórnych, gorączki, bólów głowy, bólów mięśni i stawów, osłabienia oraz innych dolegliwości pojawiających się w kolejnych dniach lub tygodniach. Ponieważ Borrelia miyamotoi i Borrelia burgdorferi mogą być przenoszone przez te same kleszcze, a u części zakażonych kleszczy stwierdza się jednoczesną obecność obu patogenów, w ocenie ryzyka i w badaniach monitoringowych zasadne jest uwzględnianie kilku patogenów odkleszczowych równocześnie.

Szerokie rozmieszczenie geograficzne Borrelia miyamotoi, jej obecność w środowisku zarówno wiejskim, jak i miejskim, a także zdolność do wywoływania zachorowań u ludzi sprawiają, że patogen ten traktowany jest jako nowo rozpoznawane zagrożenie dla zdrowia publicznego. Dla pełnej oceny jego znaczenia konieczne jest dalsze prowadzenie badań – zarówno w populacjach kleszczy i zwierząt, jak i u ludzi – oraz zwiększanie świadomości tego zakażenia wśród personelu medycznego i osób narażonych na pokłucia.

Profilaktyka

Najskuteczniejszą formą ograniczania ryzyka chorób odkleszczowych, w tym zakażenia Borrelia miyamotoi, pozostaje profilaktyka osobista, podejmowana przed kontaktem z kleszczami i bezpośrednio po powrocie z terenów zielonych.

Kleszcze są aktywne w Polsce mniej więcej od kwietnia do listopada, z dwoma szczytami aktywności – wiosennym i jesiennym. Bytują głównie w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach polan, wzdłuż porośniętych roślinnością ścieżek, na łąkach i pastwiskach, a także coraz częściej na terenach zielonych miast (parki, ogrody, prywatne posesje). Oczekują na żywiciela na trawach i krzewach, najczęściej przyczepiając się do kończyn dolnych. Przebywanie na takich obszarach, zwłaszcza wchodzenie w wysokie trawy i zarośla, zwiększa narażenie na pokłucie.

Do podstawowych działań profilaktycznych należą:

• stosowanie odzieży osłaniającej ciało – długie rękawy i nogawki, wysokie obuwie, nakrycie głowy; jasna odzież ułatwia zauważenie kleszcza;
• używanie repelentów odstraszających kleszcze;
• dokładne oglądanie ciała po powrocie z terenów zielonych, ze zwróceniem uwagi na miejsca, w których kleszcze żerują najczęściej;
• szybkie i prawidłowe usuwanie kleszczy – ryzyko przeniesienia patogenów rośnie wraz z czasem żerowania kleszcza;
• obserwacja miejsca pokłucia przez kolejne dni i tygodnie.

Kleszcza najlepiej usuwać za pomocą prostych metod mechanicznych. Należy chwycić go jak najbliżej skóry (przy aparacie gębowym, nie za odwłok), używając pęsety o cienkich końcach lub dedykowanego przyrządu (kleszczołapki, karty, pętli), tak aby nie zgnieść kleszcza. Następnie usunąć go powoli, płynnym ruchem do góry, bez gwałtownych szarpnięć, a miejsce wkłucia zdezynfekować.

W przypadku wystąpienia objawów chorobowych – takich jak zmiany skórne, gorączka czy objawy grypopodobne – w kolejnych dniach lub tygodniach po pokłuciu wskazana jest konsultacja lekarska.

Autor: dr n. o zdr. Anna Sawczyn-Domańska, dr n. med. Violetta Zając, dr n. o zdr. Robert Chmura, mgr Magdalena Matczuk, prof. dr hab. Angelina Wójcik-Fatla

Piśmiennictwo

1. Burde J, Bloch EM, Kelly JR, Krause PJ. Human Borrelia miyamotoi infection in North America. 2023, 12(4):553.
2. Cleveland DW, Anderson CC, Brissette CA. Borrelia miyamotoi: A comprehensive review. Pathogens. 2026, 12(2):267.
3. Franck M, Ghozzi R, Pajaud J, Lawson-Hogban NE, Mas M, Lacout A, Perronne C. Borrelia miyamotoi: 43 cases diagnosed in France by real-time PCR in patients with persistent polymorphic signs and symptoms. Front Med (Lausanne). 2020, 7:55.
4. Fukunaga M, Takahashi Y, Tsuruta Y, Matsushita O, Ralph D, McClelland M, Nakao M. Genetic and phenotypic analysis of Borrelia miyamotoi nov., isolated from the ixodid tick Ixodes persulcatus, the vector for Lyme disease in Japan. Int J Syst Bacteriol. 1995, 45(4):804-810.
5. Henningsson AJ, Asgeirsson H, Hammas B, Karlsson E, Parke A, Hoornstra D, Wilhelmsson P, Hovius JW. Two cases of Borrelia miyamotoi meningitis, Sweden, 2018. Emerg Infect Dis. 2019, 25(10):1965-1968.
6. Hoornstra D, Azagi T, van Eck JA, Wagemakers A, Koetsveld J, Spijker R, Platonov AE, Sprong H, Hovius JW. Prevalence and clinical manifestation of Borrelia miyamotoi in Ixodes ticks and humans in the northern hemisphere: a systematic review and meta-analysis. Lancet Microbe. 2022, 3(10): e772-e786.
7. Hovius JWR, de Wever B, Sohne M, Brouwer MC, Coumou J, Wagemakers A, Oei A, Knol H, Narasimhan S, Hodiamont CJ, Jahfari S, Pals ST, Horlings HM, Fikrig E, Hein Sprong H, van Oers MHJ. A case of meningoencephalitis by the relapsing fever spirochaete Borrelia miyamotoi in Europe. Lancet 2013, 382(9892):658.
8. Kiewra D, Stańczak J, Richter M. Ixodes ricinus ticks (Acari, Ixodidae) as a vector of Borrelia burgdorferi sensu lato and Borrelia miyamotoi in Lower Silesia, Poland–preliminary study. Ticks Tick Borne Dis. 2014, 5(6):892-897.
9. Krause PJ, Fish D, Narasimhan S, Barbour AG. Borrelia miyamotoi infection in nature and in humans. Clin Microbiol Infect. 2015, 21(7):631-639.
10. Liberska JA, Michalik JF, Dabert M. Exposure of dogs and cats to Borrelia miyamotoi infected Ixodes ricinus ticks in urban areas of the city of Poznań, west-central Poland. Ticks Tick Borne Dis. 2023, 14(4):102188.
11. Sawczyn-Domańska A, Matczuk M, Chmura R, Paprzycki P, Krzowska-Firych J, Wójcik-Fatla A. Occurrence of Borrelia miyamotoi in Ixodes ricinus and Dermacentor reticulatus ticks removed from human skin in Poland in 2022-2024. Sci Rep. 2026, 16(1):6888.
12. Wagemakers A, Staarink PJ, Sprong H, Hovius JWR. Borrelia miyamotoi: a widespread tick-borne relapsing fever spirochete. Trends Parasitol. 2015, 31(6):260-269.

Zadanie sfinansowane ze środków na realizację zadania zdrowia publicznego w ramach Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2026 finansowanego przez Ministra Zdrowia w zakresie zadania nr 2 pn. Podejmowanie inicjatyw na rzecz profilaktyki chorób zawodowych i związanych z pracą, w tym ze służbą żołnierzy zawodowych i funkcjonariuszy oraz wzmocnienie zdrowia pracujących, Celu Operacyjnego nr 4: Zdrowie środowiskowe i choroby zakaźne. Umowa Nr 6/20/85195/NPZ/2021/793/1234.